Birja Necə İşləyir?

Səhm - bir şirkətin sahibliyindəki paya deyilir. Bir səhm alanda, həmin şirkətin kiçik bir hissəsinə sahib olursan. Bu o deməkdir ki, şirkətin qazancından, aktivlərindən və böyüməsindən sən də pay alırsan.

Məsələn, Apple-ın təxminən 15 milyard səhmi var. Sən 10 ədəd Apple səhmi alanda, Apple-ın 15 milyardda 10 hissəsinə sahibsən. Rəqəm kiçik görünsə də, şirkət böyüdükcə sənin payının dəyəri artır.

Şirkətlər niyə səhm satır?

Şirkətlər böyümək üçün pula ehtiyac duyurlar. Bu pulu iki yolla tapa bilərlər: ya bankdan borc alırlar, ya da öz paylarını insanlara satırlar. İkinci yol səhm satışıdır. Şirkət pul alır, sən isə şərik olursan.

Public və Private şirkətlər

Bütün şirkətlərin səhmini almaq olmur. Şirkətlər iki növə bölünür. Private (özəl) şirkətlər - yalnız qurucuların və seçilmiş investorların səhminə sahib ola biləcəyi şirkətlərdir. Public (açıq) şirkətlər - birjada qeydiyyatdandır, istənilən adam ala bilər.

Apple, Google, Microsoft, Amazon - bunlar hamısı public şirkətlərdir. Sən Bakıda oturub bu şirkətlərin hər birinin ortağı ola bilərsən.

Birja nədir?

Birja (stock exchange) - səhmlərin alınıb-satıldığı bazardır. Necə ki, Yaşıl bazarda pomidor alan və satan var, birjada da səhm alan və satan insanlar var.

Dünyanın ən böyük iki birjası bunlardır: NYSE (New York Stock Exchange) - 1792-ci ildə yaradılıb, 2400-dən çox şirkət burada ticarət olunur. NASDAQ - 1971-ci ildə yaradılıb, əsasən texnologiya şirkətləri buradadır.

Səhm qiyməti niyə dəyişir?

Səhm qiyməti təklif və tələblə müəyyən olunur. Çox adam almaq istəyirsə, qiymət qalxır. Çox adam satmaq istəyirsə, qiymət düşür.

Qiyməti dəyişdirən əsas amillər bunlardır: şirkətin gəlir hesabatları, yeni məhsullar və ya xidmətlər, rəhbərlikdə dəyişikliklər, ümumi iqtisadi vəziyyət və investorların gözləntiləri.

Qısamüddətli qiymət dəyişiklikləri çox vaxt insanların emosiyalarına - qorxu və tamaha - əsaslanır. Uzunmüddətli perspektivdə isə qiymət həmişə şirkətin real dəyərinə yaxınlaşır.

Azərbaycandan səhm almaq

Bakı Fond Birjası (BFB) əsasən dövlət istiqrazları ilə məşğuldur. Lakin Azərbaycan vətəndaşları Birbank Invest, ABB Invest və Leobank vasitəsilə birbaşa ABŞ birjasında - NYSE və NASDAQ-da - səhm ala bilərlər.

Tapşırıq: Hər gün istifadə etdiyin 3 məhsulu düşün - telefon, sosial şəbəkə, geyim. Hər birini hansı şirkət istehsal edir? Həmin şirkətlərin birjada olub-olmadığını araşdır.

Səhm qiymətini təyin edən bir mərkəzi orqan yoxdur. Qiyməti milyonlarla alıcı və satıcının qərarları formalaşdırır. Bu proses hər saniyə, fasiləsiz davam edir.

Order book necə işləyir?

Hər səhmin bir sifariş kitabı (order book) var. Bir tərəfdə almaq istəyənlər (bid), digər tərəfdə satmaq istəyənlər (ask) dayanır. Alıcının verdiyi ən yüksək qiymətlə satıcının razı olduğu ən aşağı qiymət uyğun gəldikdə alış-veriş baş verir.

Bu iki qiymət arasındakı fərqə spread deyilir. Apple kimi populyar səhmlərdə spread bir neçə sentdir. Az ticarət olunan səhmlərdə isə spread çox böyük ola bilər.

Qiyməti nə hərəkət etdirir?

Üç əsas amil var. Birincisi, şirkətin öz göstəriciləri - gəlir, mənfəət, yeni məhsullar. İkincisi, iqtisadi mühit - faiz dərəcələri, inflyasiya, işsizlik. Üçüncüsü, investor psixologiyası - qorxu və tamah.

Nobel mükafatlı iqtisadçı Robert Shiller bunu "irrasional coşğunluq" adlandırıb. Bazar bəzən heç bir səbəb olmadan şişir, bəzən heç bir səbəb olmadan çökür.

Gəlir hesabatı mövsümü (Earnings Season)

Hər 3 ayda bir şirkətlər maliyyə nəticələrini açıqlayır. Şirkətin gəliri analitiklərin gözləntisini aşarsa, səhm adətən qalxır. Gözləntinin altında qalarsa, düşür.

Maraqlı paradoks: bəzən şirkət əla nəticə göstərir, amma səhm yenə düşür. Səbəb - bazar artıq o nəticəni gözləyirdi və qiymətə daxil etmişdi.

Nümunə: 2015-ci il manat devalvasiyası

Azərbaycanın əmlak bazarı klassik nümunədir. 2014-cü ilə qədər hamı "daş-torpaq ən yaxşı investisiyadır" deyirdi. Devalvasiyadan sonra əmlak qiymətləri yarıbayarı düşdü. Kütlə eyni istiqamətə qaçanda, geri dönüş də eyni qədər sarsıdıcı olur.

Tapşırıq: Google-da "Apple stock price" yaz. Son 5 ilin qrafikinə bax. Ən böyük düşüşlərin tarixlərini yaz və həmin günlərdə dünyada nə baş verdiyini araşdır.

Dividend - şirkətin qazancının səhmdarlara paylanan hissəsidir. Əgər sən dividend verən bir şirkətin səhmini alsan, şirkət mütəmadi olaraq sənin hesabına pul köçürür. Bu, əsl passiv gəlirdir.

Dividend necə işləyir?

Şirkət mənfəət əldə edəndə bu pulu iki yerə yönləndirir. Bir hissəsi şirkətin böyüməsinə sərf olunur (retained earnings). Digər hissəsi isə səhmdarlara nağd ödənilir (dividend).

Hər şirkət dividend vermir. Amazon və Tesla illər boyu heç dividend ödəmədi - bütün qazancı böyüməyə xərclədi. Coca-Cola, Johnson & Johnson, Procter & Gamble isə onillərlə fasiləsiz dividend verir.

Dividend gəlirliliyi (dividend yield) necə hesablanır?

Dividend yield = illik dividend / səhm qiyməti × 100. Nümunə: səhm qiyməti $100, illik dividend $4 - dividend yield 4%-dir. Bu rəqəm bank faizi ilə müqayisə üçün istifadə olunur.

Dividend aristokratları

25 ildən çox ardıcıl olaraq hər il dividendini artıran şirkətlərə "dividend aristokratları" deyilir. Coca-Cola 1963-cü ildən bəri hər il dividendini artırıb - bu, 60 ildən çoxdur.

Warren Buffett 1988-ci ildə 1.3 milyard dollarlıq Coca-Cola səhmi aldı. Bu gün həmin səhmlər hər il 736 milyon dollar dividend gətirir. Buffett hər il əsas investisiyasının yarısından çoxunu geri alır - səhmi satmadan.

Dividendləri yenidən investisiya etmək (DRIP)

DRIP (Dividend Reinvestment Plan) - aldığın dividendlə avtomatik yeni səhm almaqdır. 1980-ci ildə S&P 500-ə $10,000 yatırsaydın: dividendləri xərcləsəydin - 2020-ci ildə $350,000 olardı. Dividendləri yenidən investisiya etsəydin - $900,000-dan çox olardı.

Azərbaycandan dividend almaq

Birbank Invest və ABB Invest vasitəsilə aldığın səhmlərin dividendləri hesabına birbaşa köçürülür. Vacib məqam: ABŞ-dan qazanılan dividendlər üçün adətən avtomatik olaraq 30% vergi tutulur. İnvestisiya platformaları sizdən W-8BEN forması doldurmağı tələb edəcək. Bu forma sizin ABŞ rezidenti olmadığınızı təsdiqləyir və kapital qazancı (səhmi bahaya satdıqda qazanılan fərq) üzrə vergidən tam azad olmağınıza xidmət edir. Bu formanı doldurmaq pulsuzdur və mütləqdir.

Tapşırıq: Hər gün istifadə etdiyin brendlərdən hansı dividend verir? Coca-Cola, McDonald's, Visa, Apple - hər birinin dividend yield-ini araşdır.

Səhm almaq üçün birjaya sifariş (order) göndərirsən. Sifarişin növünə görə alış-verişin şərtləri dəyişir. Əsas dörd order növü var.

Market order - ani alış

Market order hazırkı bazar qiymətinə dərhal alış deməkdir. Sürətlidir, saniyələr içində icra olunur. Mənfi tərəfi: aldığın qiymət gözlədiyindən bir az fərqli ola bilər.

Sadə dillə: bazara gedirsən, satıcının dediyi qiymətə dərhal razılaşırsan.

Limit order - sən qiymət təyin edirsən

Limit order ilə sən alış qiymətini özün müəyyən edirsən. "Apple-ı yalnız $170 və ya daha aşağıda al" deyirsən. Qiymət həmin həddə çatmasa, order icra olunmur.

Sadə dillə: satıcıya "yalnız 2 manata alacağam, 3 manata razı deyiləm" deyirsən.

Stop-loss order - avtomatik müdafiə

Stop-loss zərərini məhdudlaşdırır. "Əgər səhm $150-ın altına düşsə, avtomatik sat" deyirsən. Beləliklə sən yuxuda ikən bazar çöksə belə, böyük itki yaşamırsan.

2020-ci il COVID böhranında S&P 500 bir ayda 34% düşdü. Stop-loss qoyanlar 10-15% zərərlə çıxdı. Qoymayanlar bütün düşüşü yaşadı.

Trailing stop - hərəkətli müdafiə

Trailing stop ən yüksək nöqtədən müəyyən faiz düşdükdə satır. Fərqi budur: səhm qalxdıqca stop da qalxır, amma heç vaxt geri düşmür.

Nümunə: səhmi $100-a aldın, trailing stop 10%. Qiymət $150-yə qalxdı - stop indi $135-dir. Qiymət $135-ə düşdüyü anda satılır. Sən $35 mənfəətlə çıxdın.

Azərbaycandan hansı orderləri vermək olar?

Birbank Invest və ABB Invest-də market və limit order mövcuddur. Freedom24 və Interactive Brokers-da isə stop-loss, trailing stop daxil bütün order növləri dəstəklənir.

Tapşırıq: $500-a NVIDIA (NVDA) səhmi almaq istəsən, hansı order növünü seçərdin? Stop-loss-u neçə faizə qoyardın?

IPO (Initial Public Offering) - şirkətin ilk dəfə birjada səhmlərini kütləvi satışa çıxarmasıdır. Bu prosesdən sonra şirkət "public" olur və istənilən adam onun səhmini ala bilər.

IPO niyə baş verir?

Şirkətin böyüməsi üçün böyük pula ehtiyacı olur. IPO vasitəsilə şirkət kütləvi kapital cəlb edir. Eyni zamanda, şirkətin qurucuları və ilk investorları öz paylarını nağdlaşdıra bilirlər.

IPO prosesini adətən investisiya bankları (Goldman Sachs, Morgan Stanley kimi) idarə edir. Bank şirkətin dəyərini qiymətləndirir, ilkin qiymət aralığı təyin edir.

IPO günü nə baş verir?

IPO günü səhm ilk dəfə birjada ticarətə başlayır. Çox vaxt ilk günlərdə qiymət kəskin qalxır - buna "IPO pop" deyilir.

Nümunə: Facebook 2012-ci ildə $38 ilə IPO etdi. İlk gün $42-yə qalxdı, sonra aylar ərzində $18-ə düşdü. Bu gün Meta səhmi $500-un üstündədir. İlk günlərin qiyməti uzunmüddətli perspektivdə heç nə ifadə etmir.

Lock-up dövr nədir?

IPO-dan sonra şirkətdaxili şəxslər (və ya insayderlər) 90-180 gün səhmlərini sata bilmirlər. Bu müddət bitəndə kütləvi satış ola bilər və qiymət düşə bilər.

SPAC - alternativ IPO

SPAC (Special Purpose Acquisition Company) - boş bir şirkətin birjaya çıxıb, sonra başqa bir şirkəti satın almasıdır. Lucid Motors və Virgin Galactic bu yolla birjaya çıxıb. Lakin SPAC-ların əksəriyyəti investorlar üçün pis nəticə verib.

Azərbaycandan IPO-ya qoşulmaq

Azərbaycanda yerli IPO mədəniyyəti hələ formalaşmayıb. Lakin Freedom24 platforması vasitəsilə Azərbaycan investorları ABŞ birjasındakı IPO-lara erkən qoşula bilərlər.

Tapşırıq: Son 1 ildə birjaya çıxmış 3 şirkəti tap. IPO qiymətləri ilə bu günkü qiymətlərini müqayisə et.

Birja indeksi - müəyyən qrup şirkətin səhm qiymətlərinin ortalamasını göstərən ölçü vahididir. İndekslər bazarın ümumi vəziyyətini bir rəqəmlə ifadə edir. Xəbərlərdə eşitdiyin "S&P 500 düşdü" və ya "NASDAQ rekord vurdu" ifadələri məhz bu indekslərə aiddir.

S&P 500

S&P 500 - ABŞ-ın ən böyük 500 şirkətini əhatə edən indeksdir. Apple, Microsoft, Amazon, Google, Meta - hamısı buradadır. Bu 500 şirkət ABŞ birjasının ümumi dəyərinin təxminən 80%-ni təşkil edir. Tarixən S&P 500 illik orta hesabla 10% gəlir gətirib. İnflyasiyanı çıxsaq, real gəlir 7% civarındadır.

Dow Jones

Dow Jones Industrial Average - 1896-cı ildə yaradılmış ən qədim birja indeksidir. Cəmi 30 şirkəti əhatə edir, amma bunlar ABŞ-ın ən nüfuzlu şirkətləridir. Dow Jones qiymətlə ağırlıqlıdır - səhm qiyməti yüksək olan şirkət indeksə daha çox təsir edir.

NASDAQ Composite

NASDAQ indeksi əsasən texnologiya şirkətlərini əhatə edir. Apple, Microsoft, Google, Amazon, Meta, NVIDIA - hamısı NASDAQ-dadır. 2020-ci ildə pandemiya zamanı ən çox yüksələn indeks NASDAQ idi, çünki texnologiya şirkətləri qazandı.

Digər dünya indeksləri

Hər ölkənin öz indeksi var. Böyük Britaniyada FTSE 100, Almaniyada DAX, Yaponiyada Nikkei 225, Çində Shanghai Composite.

İndeksə necə investisiya etmək olar?

Birbaşa indeks almaq olmur - o yalnız ölçü vahididir. Lakin indeksi izləyən fondlar (ETF) almaq mümkündür. VOO və SPY fondları S&P 500-ü izləyir. Bir fond alanda əslində 500 şirkətə birlikdə investisiya etmiş olursan.

Niyə indeks fondu daha yaxşıdır?

S&P 500-ə qoyulan pul professional fond menecerlərinin 85-90%-ni 15 illik müddətdə geridə qoyur. Bu, SPIVA hesabatının statistikasıdır. Aktiv idarəetmənin yüksək komissiyaları zamanla böyük fərq yaradır.

Jack Bogle - Vanguard şirkətinin qurucusu - ilk indeks fondunu yaratdı. Onun məsləhəti sadədir: indeks fondu al, hər ay əlavə et, heç vaxt satma.

Tapşırıq: S&P 500, NASDAQ və Dow Jones-un son 1 illik performansını müqayisə et. Hansı daha çox yüksəlib? Fərqin səbəbi nədir?

Bull market - qiymətlərin uzun müddət ərzində artdığı dövrə deyilir. Bear market - qiymətlərin 20% və ya daha çox düşdüyü dövrə deyilir. Bazar daim bu iki dövr arasında hərəkət edir.

Bull market (öküz bazarı)

"Bull" adı öküzün buynuzları ilə yuxarı vuruşundan gəlir. Rəsmi tərifi: əvvəlki ən aşağı nöqtədən 20% və ya daha çox artım. Bull bazarları illərlərlə davam edə bilər. 2009-dan 2020-yə qədərki bull bazar 11 il sürdü - tarixin ən uzun yüksəliş dövrü.

Bull bazarında hər kəs "dahi investor" olur, çünki nə alsan artır. Bu illüziya təhlükəlidir.

Bear market (ayı bazarı)

"Bear" adı ayının pəncəsi ilə aşağı vuruşundan gəlir. Bear bazarları daha qısa olur - orta hesabla 9-12 ay. Lakin emosional ağrısı bull bazarının sevincindən iki dəfə kəskindir.

Tarixi bear bazarları: 1929-cu il Böyük Depressiya zamanı bazar 89% düşdü, bərpası 25 il çəkdi. 2008-ci il maliyyə böhranında S&P 500 56% düşdü, 5 ilə bərpa oldu. 2020-ci il COVID böhranında bazar 34% düşdü, cəmi 5 ayda bərpa oldu.

Korreksiya nədir?

Bazarın 10-20% arasında düşməsinə korreksiya deyilir. Bu, bear bazar deyil. S&P 500 orta hesabla hər 1-2 ildə bir korreksiya yaşayır. Korreksiyalar təbiidir. Təcrübəli investorlar korreksiyaları endirimli alış-veriş fürsəti kimi görürlər.

Tarixi fakt

İkinci Dünya Müharibəsindən bu yana ABŞ bazarı 12 bear market yaşayıb. Hər birindən sonra yeni zirvələr gəlib. Uzunmüddətli investor üçün bear bazar müvəqqəti narahatlıqdır, fəlakət deyil.

Peter Lynch deyirdi: insanlar korreksiyalara hazırlaşmağa çalışaraq korreksiyaların özündən daha çox pul itirirlər.

Azərbaycan nümunəsi: 2015-ci il manat devalvasiyası

2015-ci ilin fevralında manat bir gecədə 34% ucuzlaşdı. Dollarla əmanəti olanlar qazandı, manatla olanlar ciddi itirdi. Dərs: bütün pulunu bir valyutada və ya bir aktivdə saxlamaq təhlükəlidir.

Tapşırıq: 2020-ci il 23 mart - COVID böhranının ən dib nöqtəsi. Həmin gün S&P 500-ə $1000 yatırsaydın, bu gün nə qədər olardı? Hesabla.

Azərbaycandan ABŞ birjasında səhm almaq mümkündür. Bunun üçün yerli broker tətbiqləri vasitəsilə hesab açmaq və pul köçürmək kifayətdir. Bu dərsdə prosesi addım-addım izah edirik.

Addım 1: Broker seçimi

Azərbaycandan investisiya üçün əsas seçimlər bunlardır.

Birbank Invest - Kapital Bank-ın investisiya xidməti. Komissiya 0.2% (ən aşağı). SIPC sığortası $500,000-a qədər. Fraksional səhm dəstəyi var - $1-dan başlamaq mümkündür.

ABB Invest - ABB Mobile tətbiqi daxilindən işləyir. Komissiya 0.25-0.45%. ABB bank müştəriləri üçün rahatdır.

Leobank - 1 AZN-dən başlamaq olar. Komissiya 0.25%. Kripto da dəstəklənir.

Beynəlxalq seçimlər: Freedom24 (Avropadan lisenziyalı, IPO imkanı var), Interactive Brokers (ən geniş bazar çıxışı, professional investorlar üçün).

Addım 2: Hesab aç

Hər broker KYC (müştərini tanı) yoxlaması tələb edir. Şəxsiyyət vəsiqəsi, selfie və bəzən ünvan sənədi lazımdır. Proses adətən 1-3 iş günü çəkir.

Addım 3: Pul köçür

Hesabına AZN köçür. Broker avtomatik olaraq AZN-i dollara çevirir. Birbank-da bu proses anidır.

Addım 4: W-8BEN formasını doldur

ABŞ-dan qazanılan dividendlər üçün adətən avtomatik olaraq 30% vergi tutulur. İnvestisiya platformaları sizdən W-8BEN forması doldurmağı tələb edəcək. Bu forma sizin ABŞ rezidenti olmadığınızı təsdiqləyir və bu platformalardan səhm satışı edən zaman (kapital qazancı üzrə) əlavə vergilərdən qorunmağınıza kömək edir. Forma pulsuzdur, broker tətbiqinin içindən doldurulur. Mütləq et.

Addım 5: İlk səhmini al

Yeni başlayanlar üçün ən sadə yol S&P 500 indeks fondu almaqdır. VOO (Vanguard) və ya SPY (SPDR) ən populyar seçimlərdir. Bir fond alanda 500 şirkətə birlikdə investisiya etmiş olursan. Diversifikasiya, aşağı xərc, tarixi illik 10% gəlir.

Addım 6: Hər ay əlavə et (Dollar-Cost Averaging)

Bütün pulunu birdəfəyə yatırma. Hər ay müəyyən məbləğ yatır - 50 AZN, 100 AZN, nə qədər rahatdırsa. Bu strategiya DCA (Dollar-Cost Averaging) adlanır. Qiymət yüksək olanda az səhm, aşağı olanda çox səhm almış olursan. Nəticədə orta qiymətin balanslaşır.

Nəyi almamalısan?

İlk il bunlardan uzaq dur: penny stocks (qiyməti $5-dan az olan səhmlər), leveraged ETF-lər (2x, 3x artım/düşüş), options və futures kimi derivativlər, "tez zəngin ol" vəd edən hər hansı bir şey.

Sadə başlanğıc portfel

80% VOO (S&P 500 indeks fondu) və 20% nağd ehtiyat. Aylıq 50-100 AZN ilə başla. 3-6 ay sonra rahat hiss edəndə portfelini genişləndir.

Tapşırıq: Birbank Invest, ABB Invest və Leobank-ın komissiya, minimum yatırım və xüsusiyyətlərini müqayisə et. Sənə uyğun olanı seç. Hesab aç. Hərəkətə keç.